> ԵՐԿՐԻ ՀԱԿԱՌԱԿ ԿՈՂՄԸ > ԵՐԿՐԻ ՀԱԿԱՌԱԿ ԿՈՂՄԸ. Գլուխներ 81.-85. (վերջին գլուխները)

ԵՐԿՐԻ ՀԱԿԱՌԱԿ ԿՈՂՄԸ. Գլուխներ 81.-85. (վերջին գլուխները)

81. Հայաստանի բույրերը

82. Պահարանի մեջ

84. Գովազդային ընդմիջում

85. Ելույթ Ազատության հրապարակում (վերջին գլուխը)

* * *

81. Հայաստանի բույրերը

Ինչո՞ւ է աշունը այսքան թախծոտ Հայաստանում: Ասում են` աշունը ամենուր է թախծոտ: Բայց ես ոչ մի տեղ չեմ հանդիպել այսպիսի աշնան, այսպիսի թախիծի, որ թանձրացած լինի մթնոլորտի մեջ, ոչ մի տեղ չեմ զգացել, որ թախիծը բույր ունենա: Իսկ Հայաստանում թախիծը բույր ունի, եւ այդ բույրը մեզ հասնում է ամենուր, ամենուր: Սա փոխաբերություն չէ, սա իրականություն է. մլլացող խաշամից է թախիծը բուրում: Մի ժամանակ ինձ թվում էր, թե միայն գյուղերի վրա է կախված թախիծի այդ բույրը, որտեղ մարդիկ կրակի են տալիս իրենց ծառերը մերկացրած խաշամը: Խաշամը դժվար է այրվում, եւ որպես կանոն` կարճ բռնկումից հետո սկսում է մլլալ ու թախիծի բույրով ներկում մթնոլորտը:

Մի ժամանակ գիտեի, թե այսպես միայն գյուղերում է. բայց ամեն անգամ, երբ ծառերի տակ խաշամ է հայտնվում, Հայաստանը, ողջ Հայաստանը պատվում է մլլացող խաշամի բույրով, թախիծի բույրով: Հիմա աշուն է, եւ եթե դուք Հայաստանում եք, երեկոյան աղջամուղջին դուրս եկեք պատշգամբ կամ բակ, եւ ձեր մարմինը կլցվի թախիծի բույրով, մլլացող խաշամի բույրով: Բայց չէ, դա մլլացող խաշամի բույրը չէ, դա թախիծի բույրն է, որ արթնանում է ամեն անգամ, երբ ծառերի տակ խաշամ է հայտնվում: Թե չէ` ո՞վ է խաշամ այրում Երեւանի կենտրոնում: Կամ գուցե խաշամը ինքը մլլո՞ւմ է աշնանային թախիծից:

Մլլացող խաշամը թախիծի բույր ունի: Սա աշնան բույրն է` Հայաստանի աշնան բույրը:

Հայաստանն ինքը բույր ունի, ավելի ճիշտ` բույրեր: Երեք մեծ բույրերի համադրում է Հայաստանը, եւ փակ աչքերով ու ականջներով աշխարհը շրջելիս կարող ես ասել` հասա՞ր Հայաստան, թե ՞ դեռ ոչ: Հայաստանը ճանաչելի կդառնա իր բույրով:

Այդ երեքից մեկը մլլացող խաշամի բույրն է` թախծոտ ու հաշիշի նման թմրեցնող: Սա Հայաստանում ապրող մարդկանց, մեր հոգիների բույրն է: Սա չի նշանակում, թե Հայաստանում մարդիկ մելամաղձոտ են: Ուղղակի այստեղ հոգիները, մարդկանց հոգիները հազարամյակներով մլլում են խաշամի նման` երկինքը պատելով թախիծի բույրով: Եւ ծուխի հետ տարածվող այդ բույրը ջերմության ու եռանդի է վերածվում, միայն երբ բռնկվում է խաշամը: Դուք տեսե՞լ եք, թե ինչ է տեղի ունենում, երբ բռնկվում է խաշամը: Հնարավոր չէ մարել այդ կրակը: Խաշամը երկար, շատ երկար կարող է մլլալ, անասելի երկար: Բայց երբեմն վերջնականորեն բռնկվելու համար նրան քամի է հարկավոր, մի թեթեւ քամի: Իսկ մինչ այդ` խաշամը մլլում է` թախծոտ ու հաշիշի նման թմրեցնող, եւ թախիծի տարածվող այդ բույրը վկայությունն է այն բանի, որ կրակ կա նրա մեջ, կենդանի է նրա խորքում կրակը: Եւ այդ կրակի բորբոքումն է, որ մթնոլորտը մաքրում է թախիծի բույրից…

Դա, ուրեմն, Հայաստանի առաջին բույրն է` մլլացող խաշամի բույրը:

Հաջորդը` խորովածի բույրն է, որ դարձյալ երեկոյան աղջամուղջին կարելի է զգալ Հայաստանի ցանկացած անկյունում` բնակելի, թե անմարդաբնակ: Այս բույրով առնականությունը հայտարարում է իր գոյության մասին, գծում է իր սահմանները: Այսպես բուրում ենք մենք, այսպես բուրում են մեր հայրերն ու որդիները, այդպես բուրում է մեր առնականությունը, մեր խիզախությունը, մեր ուղղամտությունն ու քաջությունը: Այսպես բուրում են Հայաստանի տղամարդիկ…

Հաջորդը` ամենանուրբն ու սիրելին` լավաշի բույրն է, թարմ լավաշի, թոնրատնից դուրս չբերված ու թոնրի մեջ հասունացող լավաշի բույրը: Սա Հայաստանի կանանց բույրն է. արբունքի ու կանացիության, մայրության ու կանացի սիրո բոլոր դրսեւորումների բույրը: Այսպես բուրում են մեր մայրերը` մեր հայրերի սիրած կանայք, այսպես բուրում են մեր սիրելի կանայք: Այսպես բուրում են նաեւ մեր դուստրերը, որ մեր կանանց ու մայրերի պես զավակներ են ծնելու խաշամի պես թախծոտ ու բռնկուն մեր երկրի համար:

Հայաստանում, գիտե՞ք, սերն էլ բույր ունի. սերը բուրում է թարմ լավաշի մեջ փաթաթած տաք խորովածի պես…

***

Մենք շարունակում էինք մեր ճամփան Զուրաբի «Pajero» ջիփով: Ես նստել էի ետեւի նստատեղին, գլուխս ետ գցել ու փակել աչքերս: Չէի ուզում քնել, չէի ուզում տեսնել Հայաստանը. ես ուզում էի զգալ նրա բույրերը: Երկինքը լիքն էր խորովածի եւ մլլացող խաշամի բույրով. թախիծը վարակիչ է, առնականությունը` ցուցամոլ:

Լավաշի բույրը ինքնամփոփ ու խոհուն է, հայ կանանց նման. ես չէի կարողանում մթնոլորտում որսալ նրան:

- Լավաշ եմ ուզում,- ի վերջո աչքերս բացելով ասացի ես:

- Հիմա մի տեղ կկանգնենք, կվերցնենք,- հանգիստ ասաց Իմաստուն Ծերուկը:

- Չէ, իսկական լավաշ եմ ուզում, թոնրի լավաշ, տնական լավաշ` հենց նոր թխած:

Իմաստուն Ծերուկը տարակուսած հայացքով նայեց ինձ.

- Որտեղից քեզ համար նոր թխած լավաշ ճարեմ էս չոլում,- իր կարծիքով հռետորական հարց հնչեցրեց նա:

- Արեք` ինչ ասեմ, եւ խնդիր չի լինի,- հակադարձեցի ես:

- Ասա, լսում ենք,- սրտնեղեց Ծերուկը:

- Երբ մայրուղուց գյուղ երեւա, կասեք:

- Լիքը գյուղեր անցանք,- ասաց Զուրաբը:

- Դրանք հաշիվ չեն,- նրան հանգստացրի ես:

Ի վերջո, հեռվում ցոլցլացին հերթական գյուղի լույսերը. բայց այն ինձ շատ փոքր թվաց:

Ճանապարհը շարունակում էինք: Ես ակնդետ նայում էի հեռուներին` փորձելով կռահել, թե որտեղ կարող եմ գտնել այն, ինչ փնտրում եմ: Ահա եւ տեսա ճամփեզրին փռված հսկայական այդ գյուղը եւ Զուրաբին խնդրեցի մտնել այնտեղ:

Մտանք: Խնդրեցի ուղղակի մեքենան վարել գյուղի նեղ փողոցներով: Ծերուկին էլ խնդրեցի առայժմ որեւէ մեկին որեւէ բան չհարցնել: Փոխարենը` մի փոքր ավելի իջեցրի իմ դռան ապակին, քիթս մոտեցրի ապակու ճեղքին. լավաշը պետք է գտնեի բույրով, միմիայն բույրով: Ծերուկը համոզված էր, որ անգամ հարցնելով չենք կարողանա գտնել իմ ուզած լավաշը, որովհետեւ ժամը շատ է ուշ լավաշ թխելու համար: Բայց ես հավատում էի, որ հաջողություն կունենանք, որովհետեւ մի թոնիր վառելով` գյուղի կեսը լավաշ է թխում` մինչեւ ուշ գիշեր: Գյուղի օդում իսկապես կախված էր լավաշի բույրը, եւ ինձ թվաց, թե դեռ մայրուղում զգացել եմ այն, եւ այդ պատճառով ընտրել հատկապես այս գյուղը: Ես գտել էի այն գյուղը, որտեղ այդ օրը լավաշ են թխել, բայց ինձ պետք էր այն տունը, որտեղ այդ պահին են լավաշ թխում:

Մեքենան դանդաղ ընթանում էր ծուռումուռ ցանկապատների արանքներով` դարուփոսերից այսուայնկողմ ճոճվելով.

- Նապրավը, Զուրաբ, նապրավը,- գրեթե մեքենայորեն ահազանգեցի ես` տաք լավաշի հոտը օդում որսալով:

Զուրաբը թեքվեց դեպի նեղ նրբանցք. ես շարունակում էի հետեւել լավաշի բույրին: Ի վերջո, այն դարձավ անորոշ` պարուրած լինելով չորսբոլորը: Զուրաբին խնդրեցի կանգնեցնել մեքենան, ապա Իմաստուն Ծերուկին ասացի, որ եկել է իր գործելու ժամանակը, քանի որ ինքս չեմ կարող իջնել` փնտրտուքը հետիոտն շարունակելու:

Զուրաբի հետ նրանք իջան մեքենայից: Նրբանցքի երկու կողմերում մի քանի դարպասներ կային. ներս մտան հենց առաջինով: Քիչ անց դուրս եկան այնտեղից` երրորդ անձի ուղեկցությամբ: Դա ակնհայտորեն տանտերն էր, ու նրանց շարժուձեւերից հասկացա, որ լավաշը թխվում էր ամենեւին ոչ այդ տանը, եւ ընկերներիս նոր ուղեկիցը գիտեր, թե դա որ տանն է տեղի ունենում: Եռյակը իմ հսկող հայացքի ներքո հատեց հարեւան դարպասներից մեկի շեմը. նրանք անհետացան տեսադաշտից, եւ ես գիտեի, որ իրենց հետ լավաշ կբերեն` թոնրատնից դեռեւս դուրս չբերված լավաշ: Նրանց այցը, սակայն, երկարում էր, եւ ես սկսում էի անհանգստանալ: Ի վերջո, դարպասից դուրս եկան ինչ-որ մարդիկ, հետո նրանք դարձան մարդկանց բավական մեծ խումբ, որի մեջ հատկապես երկուսը ակտիվ հրաժեշտ էին տալիս մնացածներին` այնպիսի շարժուձեւերով, որ ասում էին` անհրաժեշտություն չկա մինչեւ ավտոմեքենա ճանապարհել:

Զուրաբն ու Ծերուկը գալիս էին ժպտադեմ, առաքելությունն իրականացրածի վստահությամբ: Ծերուկը ձեռքին ծալած լավաշներ էր բռնել, իսկ Զուրաբի ձեռքին մի կտոր պանիր կար.

- Հոյակապ մարդիկ էին,- ասաց Ծերուկը:

- Գոնե փողը վերցնեին,- մեքենան նստելով` դժգոհեց Զուրաբը:

Մեքենան արդեն պայթում էր լավաշի բույրից.

- Այս լավաշը գին չունի, Զուրաբ ջան, այն հնարավոր չէ գնահատել,- ասացի ես:

Նա ինձ պարզեց պոլիէթիլենի մեջ փաթաթած պանիրը, ես այն դրեցի բեռնախցիկում եւ Իմաստուն Ծերուկի ձեռքից խլեցի լավաշները: Դրանք տեղավորեցի հենց կողքիս փռած թերթերի վրա, ապա զգուշորեն առանձնացրի երեք լավաշ` մեկը տվեցի Զուրաբին, մյուսը` Իմաստուն Ծերուկին, երրորդը պահեցի ինձ:

Դեմքս թաղեցի լավաշի մեջ. այն բուրում էր զգլխիչ բույրով: Ես կլանում էի, շնչում էի նրա բույրը, շոշափում էի այն, թաղված էի նրա կանչող նրբության մեջ: Լավաշը մեղմորեն եւ անշտապ հալվում էր բերանիս մեջ, ես վայելում էի նրա ջերմությունը, հագենում էի նրանով:

Ես երջանիկ էի, դա իմ երջանկության բույրն էր, դա իմ երջանկության համն էր, դա շոշափելի էր դարձնում երջանկության իմ զգացողությունը:

***
Ճանապարհը հոգնեցրել էր բոլորիս, եւ այս ընթացքում առաջին անգամ հետաքրքրվեցի, թե ուր ենք գնում: Ծերուկը ասաց միայն, որ դա ապահով տեղ է: Ի վերջո, հայաստանյան չափանիշներով ահագին երկար ճանապարհորդությունից հետո կանգ առանք այդ ապահով տեղում: Ծերուկը ինքը բացեց դուռը` ապահով տեղի դուռը, եւ վառեց լույսը: Մենք շտապեցինք փռվել հենց մուտքից երեւացող բազմոցին ու բազկաթոռներին: Ոչինչ չէինք խոսում: Որոշ ժամանակ անց Ծերուկը սենյակից դուրս եկավ, ապա վերադարձավ` մեզ տեղյակ պահելու, որ կարող ենք նաեւ լոգանք ընդունել: Ոչ ես, ոչ Զուրաբը առանձնապես չարձագանքեցինք, չնայած երեւի նա էլ իմ նման դեմ չէր լինի, եթե ինչ-որ մեկը հաներ իր շորերը, եւ իրեն տաներ, դներ տաք ջրով լեցուն լոգարանի մեջ…

Իսկ Իմաստուն Ծերուկը նաեւ կատակ անելու ուժ ուներ.

- Հեռուստացույցը միացնե՞մ, ուզո՞ւմ ես «Հայլուր» նայել:

Ես այս կատակին միայն թույլ ժպիտով պատասխանելու ուժ ունեցա: Ի վերջո, երբ մենք արդեն ննջում էինք, Ծերուկը հրահանգեց հասնել անկողիններին ու նորմալ պառկել քնելու:

- Առավոտյան ես ու Զուրաբը Թիֆլիս ենք գնալու,- ի վերջո ասաց նա:

- Ինչու՞,- զարմացա ես:

- Ես` մեքենաս բերելու, Զուրաբը` քեզնից ազատվելու,- պատասխանեց Ծերուկը:

- Շորերս չմոռանաս,- խնդրեցի ես:

Երբ առավոտյան արթնացա, մենակ էի արդեն. Զուրաբն ու Ծերուկը մեկնել էին Թիֆլիս: Սուրճ պատրաստեցի, թեթեւ երաժշտություն միացրի եւ, սովորությանս համաձայն, մոտեցա գրապահարանին ու երկար շարքերի միջից հանեցի առաջին պատահած գիրքը. Հոմերոսի «Ոդիսականն» էր:

82. պահարանի մեջ

Իմաստուն Ծերուկը Թիֆլիսից վերադարձավ հաջորդ օրը կեսօրին: Անհանգստացած էր.

- Երեւանից ինձ շտապ կանչում են,- ասաց նա` պայուսակս ու կոստյումս բազմոցին դնելով:

Երեւանյան այդ կանչը նրան տարօրինակ էր թվացել, եւ մտավախություն ուներ, թե դա ինչ-որ ձեւով կարող է կապ ունենալ ինձ հետ: Մենք մի փոքր քննարկեցինք նման հնարավորությունը եւ փորձեցինք վերլուծել այն շրջանակը, որ տեղյակ էր մեր հարաբերությունների մասին: Դա չափազանց նեղ շրջանակ էր եւ սահմանափակվում էր այն մարդկանցով, ովքեր ինձ օգնել էին սահմանն անցնել Հայաստանից հեռանալիս: Մարդկանց հաջորդ` վերադարձի խումբը արդեն հայտնի է` Վեզիրը, Սաքոն, Նորեկը, Զուրաբը:

Ընթերցողը, թերեւս, կռահել է, որ ինձ Հայաստանից հեռանալ եւ Հայաստան վերադառնալ օգնած մարդիկ իրենց ընտանիքների հացի խնդիրը հոգում են մաքսային կետերի շրջանցումով, եւ մենք չբացառեցինք, որ այդ տղաներից որեւէ մեկը որեւէ գործի վրա բռնված եւ ինձ հետ կապված պատմությունը պատմած լինի: Մյուս կողմից` Ծերուկը բացառում էր, որ այդ տղերքը, որեւէ խնդրի առաջ կանգնած լինելով, իր օգնությանը դիմած չլինեին: Այդ տղաներին ճանաչելով` Ծերուկը բացառում էր նաեւ մատնությունը:

Մի պահ որոշեցինք զանգել տղերքից մեկ-երկուսին, իմանալ` ամեն ինչ կարգի՞ն է իրենց մոտ: Բայց զգուշավորությունը պատել էր մեզ, եւ նպատակահարմար չգտանք որեւէ բան ճշտել:

Ամեն դեպքում, Ծերուկը հիմա պետք է գնար Երեւան եւ ասաց, որ ես էլ պետք է այդ տեղից հեռանամ, մինչեւ իր` Երեւանից վերադառնալը: Իմ «էվակուացիան» տեղի էր ունենալու հետեւյալ կերպ: Պատուհանից մի ծառ էր երեւում: Ծերուկը ասաց, որ մութն ընկնելուն պես այդ ծառի տակ մարդ կսպասի: Ես պետք է մոտենամ նրան եւ հարցնեմ, թե արդյոք վառիչ կամ լուցկի չունի՞, իսկ նա ինձ պետք է պատասխանի. «Չէ, ախպերս, ծխելը երեկ թողեցի»: Մենք պայմանավորվեցինք, եւ երբ

Ծերուկը հեռանում էր, հարց ծագեց.

- Իսկ եթե այդ պահին այնտեղ մեր սպասած մարդը չլինի, ու գրպանից վառիչ կամ լուցկի հանի՞,- հարցրեցի ես:

- Է, ի՞նչ անենք,- զարմացավ Ծերուկը:

- Ես ախր չեմ ծխում,- ասացի:

Ծերուկը գրպանից հանեց իր «Parliament»-ը եւ տվեց ինձ.

- Ուրեմն` կծխես,- ասաց նա:

Մենք հրաժեշտ տվեցինք իրար, եւ Ծերուկը ասաց, որ եթե ամեն ինչ լավ լինի, վաղը ինքը կվերադառնա, իսկ եթե ոչ` ինձ տեղյակ կպահի այն անձի միջոցով, որը ինձ պետք է սպասի ծառի տակ:

Նրա գնալուց հետո ինձ համակեց մի անորոշ լարվածություն: Բայց այս ընթացքում սովորել էի հաղթահարել լարվածությունը. ես սովորել էի համբերատար սպասել: Ի վերջո, կրկին տրվեցի «Ոդիսականին», այնքան, մինչեւ մութը ընկավ, եկավ պայմանավորված ժամը: Հագնվեցի ու դուրս եկա` իմ ետեւից կողպելով դուռը: Անշտապ քայլեցի դեպի ծառը եւ արդեն հեռվից նշմարեցի, որ այնտեղ ինչ-որ մեկը կանգնած է: Տարածքը մութ էր, բայց դեռ հեռվից նկատելի էր, որ նա պատանի է: Մոտենալուս զուգընթաց դա ավելի ակնհայտ էր դառնում. այսուհանդերձ` պայմանը պայման էր.

- Ապեր, զաժիգալկա ունե՞ս,- հարցրի ես:

- Չէ, ախպերս, ծխելը երեկ թողեցի,- ասաց պատանին, եւ այս նախադասությունը նրա շուրթերից ծիծաղելի էր հնչում:

Ես չզսպեցի էլ ու թեթեւ ծիծաղելով` նրան հարցրի, թե ուր ենք գնալու եւ ինչպես: Պատանին, սակայն, ամենեւին չշփոթվեց իմ ուրախ տրամադրությունից. նա խիստ կենտրոնացած էր, նրա ձայնի մեջ լրջություն կար.

- Ես առաջ անցնեմ, դուք իմ հետեւից եկեք` մի հինգ մետր ետ մնալով,- ասաց նա:

Ես կատարեցի հրահանգը: Մեր ուղին ահագին մարդաշատ էր. լավ էր գոնե` տարածքը լուսավորվում էր միայն մոտակա շինություններից արտացոլվող լույսից: Ահա կանգնած է խառը համարներով մի ավտոմեքենա, ու ինչ-որ մի երիտասարդ, մեքենայի` բաց պատուհանով դռանը հենված, զրուցում է վարորդի հետ: Նրանց ակտիվ զրույցի ձայները հասնում էին ինձ: Դեմդիմաց հայտնվեցին երկու աղջիկներ. նրանք անտարբեր անցան իմ կողքով, իրենց ետեւից թողնելով օծանելիքի անուշ բուրմունք: Ահա, երեք երիտասարդներ պպզել են մի ծառի տակ. մոտենալով` զգում եմ կանեփի տարածվող հոտը. «ուռում» են: Անցանք ինչ-որ կրպակի մոտով, որի դիմաց երեք-չորս հոգի զրուցում էին:

Առաջնորդս վստահ քայլերով ինձ տանում էր` իր առաքելությունը աննկատ պահելով շրջապատի համար: Նա հանգիստ էր եւ վստահ: Բայց հերթական շրջադարձից հետո մեզ երեւաց ճամփեզրին կայանված ոստիկանական մեքենա, որի բեռնախցիկին հենված` արեւածաղկի սերմ էին չրթում երկու ոստիկան: Պետք է անցնեինք հենց նրանց կողքով, այն մայթով, որի պռնկին կայանել էր մեքենան: Ես ակնապիշ հետեւում էի ինձ առաջնորդող պատանու շարժուձեւին. արդյոք նա որեւէ շարժումով, ընկրկումով, խուճապի որեւէ դրսեւորմամբ չի՞ մատնի իրեն…

Նրա քայլերում ընկրկման նշույլ անգամ չզգացվեց, ու պատանին հանգիստ, անշտապ անցավ ոստիկանների կողքով: Տասը-տասնհինգ վայրկյան անց նույնը արեցի եւ ես` մտքումս ուղերձ հղելով ոստիկաններին. «Դուք էլ չստացաք արտահերթ կոչում»:

Ինձ թվում էր, թե ուր որ է` մեքենա կնստենք եւ այդպես կշարունակենք ճանապարհը: Նման բան, սակայն, տեղի չունեցավ: Տեղի ունեցավ ուրիշ բան: Հերթական նրբանցքում նկատեցի ծառի տակ կանգնած մարդու, ով ակնհայտորեն մեզ էր հետեւում: Նրա կեցվածքի մեջ ինչ-որ անհանգիստ բան կար, նա մեզ նկատել էր, նրա կեցվածքը հուշում էր, որ ինքը գիտի, թե ինչ է կատարվում: Նրբանցքը ամայի էր, եւ այդ մարդու միայնակ ներկայությունը, նրա չերեւացող հայացքը ավելի ու ավելի տհաճ էր դառնում: Բայց պատանին հանգիստ շարունակում էր ճանապարհը, ես հանգիստ հետեւում էի նրան, ծառի տակ կանգնած ստվերի հայացքը հետեւում էր երկուսիս:

Այսուհանդերձ` ստվերը չշարժվեց եւ շուտով անհետացավ տեսադաշտից, իսկ մենք հայտնվեցինք մի տաք օջախի դռնից ներս: Տանտիկինը ինձ ընդունեց` ինչպես ընդունում են սպասված հյուրին, եւ ճիշտն ասած` դա անսպասելի էր: Բայց այս ընդունելությունը մտքիցս չհանեց անհանգիստ ստվերին.

- Նկատեցի՞ր ծառի տակ կանգնած մարդուն,- հարցրի պատանուն:

- Հայրիկն էր,- հանգիստ պատասխանեց տղան,- հիմա ստուգելու է, թե արդյոք մեր հետեւից «պոչ» կա:

Հայրիկը շուտով եկավ` ասելով, որ ամեն ինչ կարգին է: Մենք ծանոթացանք ու ջերմ զրույցի բռնվեցինք: Շուտով նստեցինք ընթրիքի, եւ երկարատեւ ընդմիջումից հետո առաջին անգամ վայելեցի տնական ճաշի հաճույքը` հավով չխրթմա էր պատրաստել տանտիկինը: Զրուցում էինք դեսից-դենից, սուրճ էինք խմում, եւ ամեն ինչ խոսում էր այն մասին, որ անհանգստանալու ոչ մի պատճառ չկա:

Պատանու հեռախոսին հնչած զանգը, սակայն, հերքեց բոլոր այս մտածումները: Զանգողը թաղի նրա ընկերներից էր եւ ասում էր, որ ԱԱԾ պետհամարանիշերով մեքենայով ինչ-որ մարդիկ իրենց տան տեղն են հենց նոր հարցրել:

ԱԱԾ-ականները հարցրել են այն տան տեղը, որտեղ ես եմ գտնվում:

Զանգած պատանին նրանց ասել է, թե չգիտի տան տեղը, եւ շտապել է զգուշացնել ընկերոջը. «Ուր որ է` գալու են»,- ասել էր նա: Այս մասին լսելով` բոլորս արագ ոտքի ելանք: Տանտիկինը շտապով հավաքեց սուրճի բաժակները, իսկ տանտերը ելք էր մտմտում:

Գործնականում մենք կասկած չունեինք, որ այդ մարդիկ գալիս են իմ ետեւից, եւ տեղի է ունեցել այն, ինչի մասին մտածում էինք ես ու Իմաստուն Ծերուկը: Ես ինձ մեղավոր էի զգում այս ընտանիքի առաջ, չգիտեի անգամ` ինչ ասել: Միակ բանը, որ կարողացա ասել` նրանցից ներողություն խնդրելն էր այս ամենի համար եւ հորդորելը` առանց խուճապի սպասել իրադարձությունների հետագա զարգացմանը: Տանտերը, սակայն, տարօրինակ հայացքով ինձ էր նայում եւ մի այսպիսի հրահանգ-առաջարկ արեց.

- Արի քեզ թաքցնեմ ննջարանի պահարանում:

Ճիշտն ասած` սպասում էի, որ նման առաջարկ է լինելու, եւ վախենում էի այդ առաջարկից.

- Բարեկամ, ես չեմ մտնի պահարանի մեջ,- ձայնի հնարավորինս ճիշտ տոն ընտրելով` ասացի ես:

Ի զարմանս ինձ` տանտերը չփորձեց ինձ համոզել:

Բայց մենք նայում էինք ուղիղ իրար աչքերի մեջ, լուռ էինք նայում, եւ այս լուռ հայացքների հետ իրար էին բախվում հակադիր փաստարկներ, իրավիճակի հակադիր եւ իրար չհանդուրժող ընկալումներ: Մի կողմում կանգնած էր «հարթակի մարդը», մյուս կողմում` տանտերը, ընտանիքի հայրը, սիրող ամուսինը: Եւ երբ, ի վերջո, ես ընկալեցի նրա հայացքի բովանդակությունը, տեղի տվեցի: Նրա հայացքը ինձ ստիպեց հասկանալ հետեւյալը. այս մարդը ինձ ապաստան է տվել` վտանգելով իրեն ու իր ընտանիքի անդամներին: Եւ ահա, ինձ գալիս են ձերբակալելու նրա տանը, նրա հարկի ներքո: Նա իրենից կախված ամեն ինչ արել է, որ դա տեղի չունենա, որ իմ անվտանգությունը ապահովված լինի: Պահարանում գտնվելը տվյալ իրավիճակում հիմարություն է, եւ դա չի փրկի ձերբակալությունից: Բայց տանտիրոջ հայացքում մի հարց էր դրոշմված. եթե իմ` պահարանում գտնվելը իր ընտանիքին թեկուզ տեսական, թեկուզ աննշան հնարավորություն է տալիս շրջանցել այս իրավիճակը, մի՞թե ես նրանցից կխլեմ այդ հնարավորությունը, մի՞թե իմ «հարթակային» հպարտությունը ավելի բարձր կդասեմ, քան հանուն ինձ իրենց հարվածի տակ դրած այս մարդկանց անվտանգությունը, մի՞թե ես ինձնից կախված ամեն ինչ չեմ անի, որ նրանք չհայտնվեն պատժիչ մեքենայի թիրախի դերում: Այս հարցերը ես տեսա տանտիրոջ հայացքում, ապա եւ խնդրեցի ցույց տալ պահարանը:

Ներս մտա, նա իմ ետեւից փակեց դուռը: Պահարանում նեղ էր, պահարանում մութ էր, պահարանում անհարմար էր: Ինձ վրա ծանրանում էին կախիչներից իջնող շորեր, ծնկներս ծալվել` հասել էին ծնոտիս եւ դողում էին նյարդային դողով: Իմ խնդիրը նախ այդ դողը դադարեցնելն էր, որովհետեւ թվում էր, թե ծնկներիս հետ ցնցվում է նաեւ պահարանը: Ծնկներս` չէ, վախից չէին դողում, այլ անբնական կծկումից, եւ ես հասկացա, որ այդ ցնցումը չի դադարի, քանի դեռ չեմ պարզել ոտքերս: Իսկ ինչպես է դա հնարավոր անել պահարանում. վեր պարզեցի ոտքերս եւ հենեցի պահարանի կողային պատին: Հիմա արդեն պառկել էի պահարանի հատակին, ոտքերս վեր տնկել, ձեռքերս դրել գլխիս տակ, ու մտածում էի իրավիճակի մասին: Ի՞նչ էի մտածում: Ի՞նչ կմտածեիք դուք իմ փոխարեն: Ես շատ շոշափելիորեն պատկերացնում էի այն, ինչ տեղի կունենա քիչ հետո:

Ահա բացվում է պահարանի դուռը, եւ ուժեղ լույսերը ծակում են աչքերս: Դրանք տեսախցիկի լույսեր են, եւ պահարանի առաջ կանգնածը ոչ թե օպերատիվ աշխատող է, այլ օպերատոր, որը իր փոքրիկ տեսախցիկով նկարահանում է այս մեծ պատմությունը, թե ինչպես է ձեզ հայտնի անձնավորությունը, հարթակից խրոխտ ճառեր ասողը պահ մտել մի փոքրիկ, ոչ այնքան թանկարժեք պահարանի մեջ: Ես ուզում էի պատկերացնել երեկոյան այդ կադրերը դիտող մարդկանց դեմքի արտահայտությունը եւ հաջորդ պահին չէի ուզում պատկերացնել նրանց դեմքի արտահայտությունը, որովհետեւ նրանց բոլորի դեմքին մի բան էր դրոշմված` իմ երեսին թքելու ցանկություն: Ուզում էի հենց հիմա դուրս գալ այդ տխմար պահարանից, բայց հիշում էի տանտիրոջ դեմքի արտահայտությունը, հիշում էի նրա պատանի, տասներորդ դասարանցի որդուն, որը, պայմանին հավատարիմ, ամենայն լրջությամբ ասում էր. «Չէ, ախպերս, ծխելը երեկ թողեցի»:

Սկսեցի մտածել պատանու մասին եւ արդեն չէի սարսափում դեպի իմ երեսը սլացող թքի գնդերից. ես սարսափում էի այն մտքից, որ տանտերը, նրա տիկինը եւ նրա որդին կմտածեն, թե ինձ չի հետաքրքրում իրենց ճակատագիրը, վախենում էի, որ նրանք մտածեն, թե ընդամենը միջոց են ինձ համար, ընդամենը գործիք` ինչ-որ խմբային շահեր իրագործելու, կաշի փրկելու համար: Ես չէի ուզում, որ այդպես մտածեն հենց այդ մարդիկ, որոնց օջախի հացը ես կիսել էի երկու ժամ առաջ: Ես չէի ուզում նրանք այդպես մտածեն, որովհետեւ դա չէր համապատասխանի իրականությանը, որովհետեւ նրանց մտածածը չէր լինի ճշմարտացի:

Ես պառկել էի պահարանի մեջ եւ գոհ էի ինձնից. դա այս պահին առավելագույնն էր, ինչ կարող էի անել հանուն ինձ իրենց վտանգած այդ մարդկանց համար:

84. Գովազդային ընդմիջում

Նստած եմ, ուրեմն, ու մտածում եմ. հիմա՞ գրեմ այս գլուխը, թե` ավելի ուշ։ Շատ դժվար է որոշել այս հարցը, շատ դժվար է որոշել` երբ է գրելու պահը։ Մի քանի անգամ ֆիլմերում տեսել եմ, թե ինչպես են արեւմտյան գրողները աշխատում։
Նրանց համար ամեն ինչ պարզ է. պետք է այսինչ օրը, այսինչ ժամին վեպը պատրաստ լինի. ունենա այսքան բառ եւ հրատարակչին հանձնվի ժամը այսինչին։ Արեւմտյան գրողների մասին կարդալիս` իմանում ես, որ նրանցից ոմանք գրում են օրը հազար հինգ հարյուր բառ, ինչ-որ մեկը` երկու հազար բառ, էն երրորդը առավոտյան ժամը վեցից մինչեւ 11-ը գրում է, էն մյուսը գրում է կեսգիշերից մինչեւ ժամը չորսը։ Այսպես` ամեն օր։ Ու այսպես ստեղծվում է գրականություն. մեծ գրականություն։

Գրականություն ստեղծելը, գիրք գրելը աշխատանք է։ Արեւմուտքում ամեն ինչը աշխատանք է. գրողը գիտի, որ գրելու է այսքան բառ, ստանալու է այսքան հազար դոլար, այդ այսքան հազար դոլարով ապրելու է այսքան ժամանակ, այդ ընթացքում գրելու է հաջորդ գիրքը, որը հրատարակչին հանձնելու պահին ստանալու է այսքան հազար դոլար։ Ու այս մեկ-երկու քայլից հետո գրողը հասկանում է` ինքը կարո՞ղ է աշխատել այդ ոլորտում, թե ավելի լավ է իր համար ուրիշ աշխատանք փնտրի։

Այսպիսի տրամաբանությամբ, ավելի ճիշտ` սրա հետ հեռավոր նմանություն ունեցող տրամաբանությամբ հայ գրականություն ստեղծվել է խորհրդային մի կարճ շրջանում, ու այդ շրջանը տվել է իր արդյունքները։ Իսկ ընդհանրապես…

Խեղճ Թումանյան, որ չգիտեր` էլ ումից պարտք խնդրեր իր ընտանիքի հոգսը հոգալու համար։ Խեղճ ժողովրդի խեղճ հանճար, ում երեխաներն ու կինը խոչընդոտ էին թվում իր առաքելության ճանապարհին։ Խեղճ ժողովրդի խեղճ մեծություն, ով ողջ կյանքը հայոց գրականության համար կռիվ տալով` ի վերջո պետք է խոստովանի, որ հայ գրականության մեջ այդպես էլ որեւէ ամբողջական գործ ստեղծված չէ։

Այս պրոբլեմը այսօր էլ գոյություն ունի։ Ինչո՞ւ. այս հարցի պատասխանը փակ շղթա է։ Կարելի է ասել` չկան հրատարակիչներ, որոնց համար գիրք տպելը շահութաբեր գործ կլինի։ Պոտենցիալ հրատարակիչներն ասում են` չկան ընթերցողներ, որ գիրք գնեն, փող ծախսեն ժամանակակից գրականություն գնելու վրա, ընթերցողներն ասում են` չկան հայ գրողներ, որոնց գրածը հետաքրքիր կլինի, գրողներն ասում են` ավա~ղ, թշվառ ես, ով հայ ժողովուրդ։

Հիմա էլ` գրողները հարցնում են. ինչո՞ւ կարելի է հարյուր դոլար տալ ամանորյա խոզի բուդին, որը ի վերջո հայտնվում է աղբանոցում կամ տասնյակ մարդկանց ստամոքսի խանգարման պատճառ դառնում, բայց չի կարելի տարին հարյուր, թեկուզ հիսուն դոլար ծախսել հայ գրողների, այս պահին ապրող կենդանի գրողների գրքեր ձեռքբերելու, որեւէ կենդանի գրողի արտադրանքը սպառելու վրա։

Թող լավը չլինի այդ գիրքը, այդ գիրքը վերջում էլի շպրտենք, ինչպես խոզի բուդն ու սալաթներն ենք դեն գցում։ Բայց փորձենք կարդալ, որպեսզի համոզված լինեք` լա՞վն է այդ հեղինակը, թե վատը։ Հիմա ամբողջ Հայաստանը մի վազք է սկսել բդի, չրի, բաստուրմա-սուջուխի ետեւից։ Բայց առաջարկում եմ մի պահ կտրվել այս առեւտրային վազվզոցից, առաջարկում եմ հետեւյալը. մեր Ամանորյա ծախսերի փողերից եկեք հինգ հազար դրամ, ընդամենը հինգ հազար դրամ դնենք մյուս գրպանում։ Մի մթերային խանութից մյուսը վազելիս մի պահ մտնենք գրախանութ ու այդ հինգ հազար դրամով գնենք որեւէ հայ գրողի գիրք։ Ոչ թե դասական, ոչ թե մահացած, այլ այս պահին կենդանի որեւէ հայ գրողի, բանաստեղծի գիրք։ Անունները մեծ հաշվով, այս պահին, այս փուլի համար էական էլ չեն։

Ուղղակի մտեք գրախանութ, տվեք վաճառողին հինգ հազար դրամ եւ խնդրեք ցույց տալ ժամանակակից հայ գրողների գրքեր եւ այդքան գումարի գիրք գնեք, նվիրեք ձեր մտերիմներին։ Մի՛ ափսոսացեք այդ գումարը։ Արեք էդ բանը, սիրելի ժողովուրդ, արեք` անկախ ձեր քաղաքական հայացքներից, անկախ ամեն ինչից։ Հինգ հազար դրամ տրամադրեք հայ գրողներին, հայ գրականությանը։

Ի վերջո, մեզնից յուրաքանչյուրը քայլ պետք է անի գրելը գրողի համար լավ աշխատանք, կենսական եկամուտների աղբյուր, ապրելու միջոց դարձնելու համար։ Ի վերջո, հնարավոր չէ լավ գրականություն ստեղծել գրելը որպես հոբի ունենալու պարագայում։ Գրականություն կարելի է ստեղծել միայն պրոֆեսիոնալ գործունեության արդյունքում։ Կոնկրետ լսարան ունեցող պրոֆեսիոնալ գործունեության։ Գրելը ոչ թե խաչակրություն պետք է լինի, այլ աշխատանք, սովորական աշխատանք։ Ու այդ աշխատանքը պետք է եկամուտ բերի, այսինքն` վճարվի։ Բայց օլիգարխների ու բարեգործների վճարներով գրականություն չի ստեղծվում, որովհետեւ չկա գրականություն առանց ընթերցողի, իսկ ընթերցողը այն մարդն է, ով վճարում է, պատվիրում է, ընտրում է գիրքը, գրողին, ստեղծագործությունը։

Սրանով, քավ լիցի, մենք ոչ մեկին լավություն չենք անում, սրանով մենք ինքներս մեզ ենք լավություն անում։ Սրանով մենք փոխում ենք ինքներս մեզ, սրանով մենք դաստիարակում ենք ինքներս մեզ, մեր հասարակությանը, մեր ապագան։ Սրանով մենք դառնում ենք ավելի ազատ, ավելի անհատական։ Սրանով մենք արժեքներ ենք ստեղծում եւ խրախուսում ենք արժեքների, բազմաշերտ արժեքների ձեւավորումը, արարումը։

Ես նյարդայնանում եմ, երբ Սարոյանի մասին Հայաստանում խոսում են այնպես, ինչպես խոսում են։ Իրականում Սարոյանը մեզ համար ոչ թե հպարտություն է, այլ ապտակ, որովհետեւ Սարոյանը պետք է լիներ ամերիկյան գրող, որպեսզի մի գրքի հոնորար ստանալով` ի վիճակի լիներ աշխարհի կեսը ոտքի տակ տալ։

Իրականում` Սարոյանը Հայաստանում, հայ ընթերցողի հույսին մնալու դեպքում չէր ունենա այդպիսի մակարդակի հասնելու ոչ մի հնարավորություն։ Իրականում` Սարոյանը Հայաստանում ապրելու դեպքում Ռափայել Պատկանյանի նման պետք է առեւտրով զբաղվեր` իր գրական գործունեությունը թողնելով կիսատ-պռատ, անկատար, անավարտ, եւ մահվան մահիճում պետք է բարբառեր` ավա~ղ, թշվառ ես, ով հայ ժողովուրդ։

Ի՞նչ է պետք Հայաստանում Սարոյան ունենալու համար, ի՞նչ է պետք հայերեն գրող Սարոյան ունենալու համար։ 100 հազար ընթերցող։ Աշխարհասփյուռ տասը միլիոն հայության մեջ հարյուր հազար ընթերցող։ Ուրիշ ոչինչ։ Այնպիսի ընթերցող, որ գիրք գնելու սովորություն ունենա, ժամանակ առ ժամանակ անջատի հեռուստացույցը ու կարդա, թե ինչ են գրում էս մեր ժամանակակից հայ գրողները, ինչ են մտածում։ Ընդ որում, սկզբում կարդա առանց որեւէ ակնկալիքի` ուղղակի հասկանալու, ուսումնասիրելու համար։ Կարդալուց հետո նստի, նամակ գրի իր կարդացած գրքի հեղինակին։ Գրի իր տպավորությունները` ոչ թե գովելու կամ փնովելու համար, այլ ուղղակի գրի, թե ինչն էր լավ, ինչն էր վատ, ինչը դուր եկավ իրեն, ինչը դուր չեկավ։

Կարճ ասած` դառնա գրողի պարտնյորը, գործընկերը, որ տվյալ դեպքում կոչվում է ընթերցող։ Դառնա հասցեատեր, որ գրողը իմանա, թե ում է գրում, իմանա, որ իր գրածը անապատում կանչողի ձայն չէ, որ իր ուղերձը հասցեատեր ունի։

Տարին հարյուր դոլար ծախսենք հայ գրողների գրքեր ձեռքբերելու համար։ Գիտեմ` դժվար է, գիտեմ` սուղ է, բայց դե խոզի բուդ առնում ենք, չէ՞։ Հետո դեն ենք գցում, չէ՞։ Եթե ոչ խոզի բուդը` գոնե մի հինգ հազար դրամի սալաթ, հաց, տոլմա ու չգիտեմ ինչ հաստատ աղբանոցն ենք լցնում։

Ամանորից առաջ հինգ հազար դրամ ծախսեք ժամանակակից, այսինքն` այսօր այստեղ` Հայաստանում ապրող որեւէ գրողի, մեկ-երկու գրողի գիրք ձեռքբերելու համար ու այդ գրքերը կարդացեք` թեկուզ հեռուստատեսային երկարատեւ գովազդային ընդմիջումների ժամանակ։

Բայց միայն ընթերցողով չէ։ Անցնենք հրատարակիչներին։ Մի հրատարակիչ էլ «Հայկական ժամանակն» է։ «ՀԺ»-ն, իհարկե, բավականաչափ գրական ստեղծագործություններ տպագրել է։ Բայց հիմա լրիվ ուրիշ գաղափար է հասունանում։ Ինչո՞ւ, օրինակ, «ՀԺ»-ի շաբաթ օրվա համարում մի ամբողջական էջ մշտապես չտրամադրել ժամանակակից հայ գրողներին։ Ավելի կոնկրետ` ամեն շաբաթ` մի գրողի, պայմանով, որ այդ էջում տպագրվեն նոր պատմվածքներ, բանաստեղծություններ, պոեմներ։ Ինչ հնարավոր է։

Ընդ որում, պետք է գործել բոլորովին այլ տրամաբանությամբ։ Խմբագրության ներկայացուցիչները իրենք պետք է զանգահարեն գրողներին, նրանցից փորձեն գնել, ուշադրություն դարձրեք` գնել պատմվածքներ, բանաստեղծություններ, պոեմներ։ Պայմանները պետք է հստակ լինեն. խմբագրությունը պետք է արձանագրի, որ այսինչ օրը ակնկալում է ստանալ այսքան նիշ ունեցող պատմվածք, կամ այսքան նիշ ունեցող բանաստեղծություններ։ Ընդ որում, պետք է գրողը տեղյակ լինի, որ գրաքննություն չկա, գրողը ազատ է գրել` ինչ ուզում է, ինչի մասին ուզում է, ում մասին ուզում է։ Պայմանով, որ ստեղծագործությունը պետք է տպագրվի հեղինակի լուսանկարով։ Այսպես ասում եմ, որովհետեւ երբեմն շատ գռեհիկ բաներ են գրում, բայց չեն ուզում, որ ընթերցողը իմանա, որ դրա հեղինակը հենց իրենք են։

Ինչեւէ. պատկերացրեք` ինչ լավ կլինի, որ այս մոտեցումը ընդունելի լինի բոլոր թերթերի համար։ Պատկերացրեք` մեր գրողները, իրենց տանը նստած, առաջարկը առաջարկի ետեւից են ստանում։ Իհարկե, կլինեն եւ մերժումներ` թե բա` մենք գրելու չունենք ձեր տուֆտա թերթի համար, բայց ոչինչ։ Սա նաեւ նորմալ է, որովհետեւ թերթը որեւէ մեկին լավություն չի անում իր այս առաջարկով, այլ ընդամենը ինքն իր շահերից է գործում, որովհետեւ ընթերցանության կուլտուրան ներդնելը երկրում օդ ու ջրի նման հարկավոր է նաեւ մամուլին` հեռանկարի իմաստով։ Կարճ ասած, եթե «Հայկական ժամանակը» այս առաջարկը ընդունում է, թող սկսի գործել։ Իհարկե, չի նշանակում, թե այս պրոցեսը պետք է տեղի ունենա միայն թերթի նախաձեռնությամբ. գրողներն իրենք էլ կարող են նախաձեռնություն ցուցաբերել, եթե հարմար են գտնում։ Երիտասարդ գրողներն էլ թող ոչ ոքի զանգին չսպասեն. գնան խմբագրություն եւ փորձեն ՎԱՃԱՌԵԼ իրենց պատմվածքները։

Բայց շարունակենք գաղափարի շարադրումը։ Կարելի է սահմանել նաեւ «Հայկական ժամանակի» տարեկան գրական մրցանակ, որի հաղթողին որոշեն ընթերցողները, ու մի որոշակի գումար հանձնվի հաղթողին, մրցանակակրին։

Չմտածեք հանկարծ, թե այս թելը «Երկրի հակառակ կողմի» համար եմ թելում։ Քավ լիցի` մրցանակաբաշխությունը սկսվում է 2009-ի հունվարի մեկից, եւ թերթի մեկ էջում տեղավորվող ստեղծագործությունների համար։ Եւ այդ մրցանակը պետք է լինի առնվազն 300 հազար դրամ։ Եթե հովանավորներ կգտնվեն, կամ թերթի հնարավորությունը թույլ տա, ուրեմն մրցանակաբաշխությունը կարելի է անել տարին երկու անգամ` տարվա առաջին կեսի եւ երկրորդ կեսի լավագույն ստեղծագործության համար։ Եթե ուրիշ հովանավորներ էլ կգտնվեն, կամ թերթի հնարավորությունները կմեծանան, կարելի է մրցանակաբաշխությունը դարձնել եռամսյա կամ ամենամսյա։ Բայց սա հետագայի գործ է։

Ինչ վերաբերում է իմ բուն գրելիքին` ախր այս առաջարկի շարադրումը ինչ-որ երկար ստացվեց։ Այսքան երկար չէի պլանավորել, բայց բառերի ու նիշերի նախատեսված թիվը կարծես լրանում է։ Ուրեմն` կշարունակեմ հաջորդ անգամ։ «Երկրի հակառակ կողմի» հաջորդ գլխում կպատմեմ իմ ճամփորդության ավարտի մասին։ Ասեմ, որ ճամփորդությունս բարեհաջող ավարտել եմ, իսկ թե դա ինչպես է տեղի ունեցել, այս անգամ չեմ ասի, որովհետեւ արդեն իսկ գրել եմ ավելի քան մեկ հազար չորս հարյուր բառ, այսինքն` թերթի մեկ էջի սահմանը լրացել է։ Այսինքն` արված է այսօրվա աշխատանքը:

85. Ելույթ Ազատության հրապարակում

Ուտելը, սիրելը, ստեղծագործելը. սրանք են զբաղեցնում առաջին երեք տեղերը` մարդկային հաճույքների հիթ-շքերթում։ Բայց ինքնին ծամելը ինչ-որ բան չի նշանակում։ Ինչպես միշտ չէ, որ քարի հսկայական կտորից հնարավոր է լինում դուրս բերել Ռոդենի «Մտածողի» մակարդակի ստեղծագործություն, այնպես էլ դեռ պետք է կարողանալ մթերքի օվկիանոսից ուտելիք դուրս բերել…
Իսկ խաշը, մեր մեջ ասած, նման է անհաջող սեքսի. ուտում ես ու փոշմանում, որ կերել ես։ Բայց անհաջողության ծանրությունը հաղթահարելուց հետո շտապում ես նորից փորձել` հույս ունենալով, որ այս անգամ ամեն ինչ շատ ավելի լավ կդասավորվի։ Եւ ինչպես շատերը Հայաստանում սեքսի մասին զզվանքով են խոսում` նամուսով երեւալու համար, նույնպես էլ քամահրանքով են խոսում խաշի մասին` քաղաքակիրթ երեւալու մղումով, չկռահելով անգամ, որ խաշը միջազգային լայն հեռանկարներ ունի, Արեւմուտքը նվաճելու մեծ հնարավորություն։

Արտերկրում կան ռեստորաններ, որտեղ մատուցվող ցանկացած ճաշատեսակի, անգամ քաղցրեղենի մեջ սխտոր կա։ Սա նշանակում է, որ խաշի բացակայությունը այդ ռեստորանների ճաշացանկերից ընդամենը թյուրիմացություն է, ընդամենը ժամանակի հարց, ընդամենը արտաքին քաղաքականության հերթական բացթողում։ Մանավանդ որ` Հայաստանում հավատարմագրված օտարերկրյա դիվանագետների մի հսկայական մասը խաշի համար ծախում է ժողովրդավարության իդեալները։

Այս հարցերն էինք քննարկում Իմաստուն Ծերուկի հետ` խաշ ուտելուց հետո, ու քանի որ տվյալ ռեստորան-հյուրանոցը համապատասխան էր մեր գործունեության կոնսպիրատիվ բնույթին, որոշեցինք այնուամենայնիվ ավելի երկար մնալ այստեղ. լոգանք ընդունեցինք ու պառկեցինք քնելու` այնպես, ինչպես վայել է ցանկացած նորմալ խաշ ուտողի։

Խորովածը մնաց արթնանալուց հետո։ Մի քանի ժամ քնեցինք եւ երբ արթնացանք, զգացի, որ էլի խաշի ախորժակ ունեմ։ Բայց կրկին լոգանք ընդունելու տրամադրություն չկար, ուստի պատվիրեցինք գառան կողերի խորոված։ Կերանք անշտապ` վայելելով. ուրիշ ոչինչ չէինք ուտում, այլ միայն գառան կողերն էինք ազատագրում նուրբ մսի անպատեհ գերությունից։ Այսպես ահա, եկավ նաեւ բլոտ խաղալու ժամանակը։

Ճիշտը բազար-բլոտն էր, բայց դե երկու հոգով դա հետաքրքիր չէ։ Խաշային արարողակարգը լրացրինք բաց բլոտով։ Երեք պարտիա խաղացինք, Իմաստուն Ծերուկը հաղթեց` 2։1։

Խաշը կերված էր, խորովածը` նույնպես, բլոտը խաղացված էր, սուրճը` խմված, հաշիվը` փակված, եւ ահա` հարկավոր էր շարժվել։ Մեր հաջորդ հանգրվանը լինելու էր հենց Երեւանի պռնկին, ու դա ինձ հուզում էր։ Ավարտելով շուրջերկրյա ճանապարհորդությունը` մոտենում էի նպատակակետին։
Տրամադրությունս գնալով գործնական էր դառնում. հասկանում էի, որ մոտենում է ժամանակը, երբ անհրաժեշտ է կոնկրետ որոշումներ կայացնել։ Ըստ էության, որոշում կայացնելու բան չկար էլ. ես պետք է հասնեի Ազատության հրապարակ։ Պրոբլեմը, սակայն, նրբությունների մեջ էր, եւ նրբությունները քիչ չէին։

Կարեւորագույնը, թերեւս, «երբ»-ի հարցն էր։ Իմաստուն Ծերուկն ասում էր, որ դա պետք է անել ճիշտ ժամանակին, ես ասում էի, որ մենք ժամանակի միայն մի չափում ունենք։

- Ո՞րն է այդ չափումը,- հարցրեց նա։

- «Հիմա»-ն,- ասացի ես։

Այսուհանդերձ, սա այն դեպքը չէր, երբ հիման հենց հիմա էր, որովհետեւ հիման էլ իր ժամանակն ունի։ Երկար ժամանակ անցկացրի մտորումների մեջ։ Իմաստուն Ծերուկի հերթական կոնսպիրատիվ բնակարանում գծագրում էի տարբեր սցենարներ, տարբեր եղանակներ եւ երթուղիներ, զգում` բոլորովին տարբեր տրամադրություններ։ Երեւանի փողոցներում երկար ժամանակ լռություն էր, եւ այդ լռությունը ինձ ոչինչ չէր ասում. հասկանում էի, որ այդ լռությունը խաբուսիկ է, հասկանում էի, որ քիչ չեն այդ լռությունից խաբվողները։ Այդ լռությունը խախտվելու էր, խախտվելու էր անպայման։

Այս ընթացքում հասցրինք երեք անգամ խաշի գնալ։ Եւ ահա, մի օր Իմաստուն Ծերուկը կոնսպիրատիվ բնակարան մտավ մի ինչ-որ տարօրինակ հայացք աչքերի մեջ պահած։ Նա սեղանին դրեց օրվա թերթերը, որ ազդարարում էին, թե եկել է «հիմա»-ի ժամանակը։ Մենք նայեցինք իրար եւ ոչինչ չասացինք. ամեն ինչ պարզ էր առանց խոսքի։

Այդ օրը արթնացա սովորականից վաղ, սափրվեցի, ձվածեղ արեցի ու կերա։ Ծերուկը եկավ պայմանավորված ժամին։ Դռան ձայնի հետ սիրտս սկսեց արագ բաբախել. ես հասկանում էի, որ ավարտին է մոտենում կոնսպիրատիվ կյանքը, հասկանում էի, որ շուտով տեսանելի եւ հասանելի եմ դառնալու` առաջվա պես։

Արդեն պատրաստ էի` հագիս ունեի սպիտակ վերնաշապիկ եւ ալ փողկապ, կոստյումս գրկել էր ուսերս, վերարկուս փայլում էր թարմությունից։ Տնից դուրս եկանք սովորականի պես, ամեն օր աշխատանքի գնալու նման։ Բայց Երեւանին մոտենալուն զուգընթաց` հուզմունքս մեծանում էր։ Զգում էի սրտիս յուրաքանչյուր տրոփյունը, մարմինս պրկվել էր եւ դարձել մի տեսակ անշարժ։ Ճանապարհին ոստիկանների տարօրինակ առատություն կար. տարօրինակ` սովորական օրվա համար, սովորական` հանրահավաքի օրերին։ Բայց ոստիկանները ոչ մի ուշադրություն չէին դարձնում Իմաստուն Ծերուկի ջիփին, որը դեռեւս պահպանել էր իշխանական պետհամարանիշերը։ Մենք սլանում էինք լռության պայմաններում։ Ես ուզում էի ինչ-որ խոսակցություն սկսել, բայց ոչինչ չէր ստացվում։ Գլխիս մեջ պտտվում էին խոսակցության զանազան տարբերակներ, բայց հաջորդ պահին դրանք անհեթեթ էին թվում, անիմաստ, անպատեհ։ Զգացողություններս, մտքերս խառնվել էին իրար եւ զրկվել կոնկրետությունից։ Փորձում էի ինչ-որ կոնկրետ բան մտածել. ոչ մի կերպ չէր ստացվում։ Փորձում էի ինչ-որ խոսակցության նյութ գտնել` էլի չէր ստացվում։

Պետավտոտեսչության պահակակետը անցանք առանց որեւէ բարդության։ Մտանք Երեւան։ Լարվածությունս ահագնանում էր։ Երեւանի երթեւեկը կլանեց մեզ, Երեւանը կլանեց մեզ` սովորականի նման։ Կարծես ոչինչ չէր պատահել, կարծես այստեղից չէի էլ հեռացել, կարծես այստեղ էի եղել միշտ` հենց այստեղ, հենց այս խցանման մեջ։ Խցանումը կլանել էր մեզ, մենք դարձել էինք խցանման մասը, մենք դարձել էինք փոքրիկ դետալը այդ մեծ խցանման։

Տարօրինակ հատկություն ունի ժամանակը. անցյալը միշտ կարճ է թվում, ներկան` միշտ ձգձգված, եւ խցանումը, ավտոմեքենաների խցանումը շոշափելի է դարձնում այս զգացողությունը։ Այս խցանումը չար կատակ խաղաց իմ գլխին. այն ինձ քարշ տվեց ու կանգնեցրեց մեր պատուհանների տակ, իմ ընտանիքի, իմ երեխաների տան պատուհանների տակ։ Ես տեսնում էի այդ պատուհանները, տեսնում էի մեր վարագույրները, բայց չէի ուզում նայել, չէի ուզում շեղվել, մտադիր չէի շեղվել իմ ճանապարհից։

Խառնիճաղանջ մտքերս հստակվեցին. «Մոռանանք մեր տների մասին, մոռանանք մեր անկողինների մասին։ Մեր տունը, մեր անկողինը Ազատության հրապարակն է` այնքան ժամանակ, քանի դեռ Հայաստանում չի հաստատվել ժողովրդի իշխանություն, քանի դեռ Հայաստանում չի հաստատվել օրենքի իշխանություն»,- մտածեցի ես ու գտա մտքերի այն ընթացքը, որ անհրաժեշտ էր տվյալ պահին. «Մենք այսօր կանգնած ենք ընտրության առաջ։ Այսօր մենք կամ պետք է հայրենիք կերտենք մեր երեխաների համար, կամ դավաճանենք մեր երեխաներին»։ Հետո եկավ հաջորդ միտքը. «Հայաստանի Հանրապետության քաղաքացի. Հայաստանի ապագան կախված է մեկ մարդուց, եւ այդ մեկ մարդը դո՛ւ ես»։ Ապա եւ` «Կեցցե Ազատությունը, կեցցե Հայաստանի Հանրապետությունը, կեցցեն մեր երեխաները, որ ապրելու են ազատ եւ երջանիկ Հայաստանում»։

Այս մտքերը ինձ օգնեցին հաղթահարել ժամանակը։ Իսկ մենք մոտենում էինք, անկասելիորեն մոտենում էինք իրադարձությունների վայրին։ Այդ օրը հանրահավաքը Մատենադարանում էր` այնպես, ինչպես 2008-ի փետրվարի 20-ին։ Երեւանի Կենտրոնը լիքն էր ոստիկաններով. ես գլխիս քաշեցի այս դեպքի համար նախապատրաստված գլխարկը, որ թաքցնում էր ինձ.

- Թամանյանի արձանի մոտ կիջնեմ,- ասացի ես։

Իմաստուն Ծերուկը ոչինչ չասաց, ոչ մի շարժում չարեց, բայց նրա կեցվածքը համաձայնություն էր արտահայտում։

Ոչ թե մեքենան էր շարժվում, այլ խցանումը։ Խցանումը մեզ առաջ էր տանում, լավայի դանդաղ հոսանքի նման, խցանումը խոշտանգում էր մեզ։ Ի վերջո հասանք Մոսկովյան-Մաշտոց խաչմերուկին։ Ես չկարողացա համբերել` մինչեւ Թամանյանի արձանին հասնելը. մեքենայից իջա հենց խաչմերուկում, առանց որեւէ բան ասելու։

Այստեղից երեւում էր հանրահավաքը, հանրահավաքը հասնում էր «Նաիրի» կինոթատրոն։ Շարժվեցի հանրահավաքի ուղղությամբ. գլխարկը փակում էր ճակատս, չէի նայում մարդկանց, իմ հայացքը պատկանում էր միայն անորոշությանը։ Անվրդով անցնում էի անտարբեր ոստիկանների կողքով եւ ի վերջո հայտնվեցի հանրահավաքի մարդկանց շարքերում։ Հարթակից լսվում էին ձայներ, հարթակը հանգիստ էր ու ինքնավստահ։ Ես շտապում էի հասնել հարթակին։ Անցնում էի մարդկանց միջով։ Բայց դա գնալով ավելի ու ավելի դժվար էր դառնում` մարդիկ կանգնած էին կողք կողքի, ուս ուսի, մարդիկ կարծես իրար էին ձուլվել։

Ի վերջո, հարթակից հնչեց պատկառազդու ձայնը. «Պայքար, պայքար, մինչեւ վերջ»։ Մարդիկ ալեկոծվեցին, մարդիկ արձագանքեցին. «Պայքար, պայքար, մինչեւ վերջ»։ Նրանք վեր պարզեցին բռունցքները, եւ ազատ տարածություն բացվեց. դա փոքր-ինչ հեշտացրեց իմ ընթացքը։

Արդեն մոտ էի, արդեն շատ մոտ էի հարթակին, արդեն հաղթահարել էի հոծ բազմության շերտերը եւ բարձրանում էի Մատենադարան։ Ահա հասնում եմ Մաշտոցի արձանին ու ձախ կողմով բարձրանում դեպի հարթակ։ Բայց մի ձեռք կանգնեցրեց ինձ. հարթակը հսկող տղաներից էր։ Բարձրացրի հայացքս ու նայեցի նրան։ Նրա բիբերը լայնացան. նա լուռ մի կողմ քաշվեց։ Ահա եւ տեսնում եմ բարձրախոսը, տեսնում եմ նպատակակետը։ Նրանից ինձ բաժանող վերջին երեք քայլերին զուգընթաց` հանեցի գլխարկս եւ կանգնեցի բարձրախոսի առաջ, նայեցի մարդկանց, մարդիկ տեսան ինձ։ Բարձրացրի ձեռքերս, մարդկանց միջով մի խուլ հեւոց անցավ.

- Հըըըըըըըըըըըըը~։

Չհասկացա` սպասո՞ւմ էին ինձ, թե չէին սպասում։ Բայց գիտեի, որ ինչ-որ բան պետք է ասել։ Փորձեցի ձայն հանել, բայց կոկորդս բռնվել էր։ Շուրջը լռություն էր, մի տարօրինակ լռություն։ Ես պետք է ինչ-որ բան ասեի, բայց կոկորդս ավելի ամուր էր սեղմվում։ Ի վերջո հավաքվեցի, ժողովեցի բոլոր ուժերս, եւ կարողացա ասել միայն հետեւյալը.

- Հի-մա, հի-մա, հի-մա…

Մարդկային օվկիանոսը ալեկոծվեց։ Բոլորով շարժվեցինք դեպի Ազատության հրապարակ…. Մեր ընթացքը անկասելի է…

ՆԻԿՈԼ ՓԱՇԻՆՅԱՆ

Ընթերցողին

Ահա եւ, սիրելի ընթերցող, ավարտվեց պատմությունը իմ շուրջերկրյա ճանապարհորդության մասին։ Չգիտեմ` որքանով այն հետաքրքրեց ձեզ, բայց ենթադրում եմ, որ շատերին է հետաքրքիր, թե ի՞նչն էր այստեղ իրական, եւ ինչը` մտացածին։ Ես չեմ խուսափի պատասխանել այս հարցին, բայց կպատասխանեմ յուրովի։ Այս պատմության մեջ չկա ոչ մի կեղծիք։ Սա է ճշմարտությունը։

  • Print this article!
  • E-mail this story to a friend!
  • Facebook
  • TwitThis
  • Google
  • MySpace
  • Technorati
  • LinkedIn
  • del.icio.us
  • Digg
  • StumbleUpon
  • Tumblr

ԵՐԿՐԻ ՀԱԿԱՌԱԿ ԿՈՂՄԸ


  1. Օտար
    Ապրիլ 13th, 2009 at 16:38 | #1

    Վերջն էլ էր իրականությո՞ւն: Իսկ շարունակություն էլ չկա՞:
    Շնորհակալություն:

  2. Նարեկ
    Մայիս 30th, 2009 at 03:29 | #2

    Ես Նիկոլի փոխարեն պատասխանեմ քեզ, հա, վեջն էլ էր իրականություն, միայն թե դեռ չի եղել։ Բայց կլինի։

  3. AG
    Հունիս 27th, 2009 at 11:41 | #3

    AYO, OTAR, VERJN EL ER IRAKANUTYUN. YEV YES SA GRUM EM IRAKANUTYUN@ PAST DARNALUC MI SHAT QICH JAMANAK ARAJ (@ST IS IHARKE).

    NIKOL AYJM QEZ AVELI LAV EM HASKANUM, YEV AYJM DU MEX (DRSUM APROXNERIS) AVELI LAV ES HASKANUM. SAKAYN ASEM VOR QEZ HET KISUM EM AMEN GRVAC BAR@ YEV MITQ@, ARTYERKRYA HAYERI (SPYURQAHAYERI) VERABERYAL. AYD ISK PACHAOV EL 9 TARVA IM OTAUTYUN@ ARDEN YEKEL E IR TRAMABANAKAN AVARTIN. SHUTOV INQS EL VOTQ KDNEM HAYKAKAN HOGHI VRA U KPORCEM IM KYANQ@ IMASTAVOREL IM HARENI HOGHUM YEV VOCH TE OTAR YERKRUM VORN 9 TARVA MEJ AYDPES EL HARAZAT CHDARCAV. APRES NIKOL!!!!!!!!!!!!!!!! YES HPARTANUM EM VOR DU HAY ES!!!!!!!!!!!!! YEV NUYNPES HPARTANUM EM VOR YES EL EM HAY, YEV MNACEL EM HAY!!!!!!!!!!!!!!!!!!!

  4. pord
    Հուլիս 29th, 2009 at 13:31 | #4

    … թե ով է լինելու. բոլորը գիտեն, բայց …

    isk….

  1. No trackbacks yet.